Filmposter – Nine to Five
De film Nine to Five (1980) is veel meer dan een iconische komedie; het is een baanbrekende mijlpaal in de popcultuur en de vrouwenbeweging. Het verhaal achter de film combineert keiharde realiteit met
Hollywood-magie, waarbij de strijd voor gelijke rechten, de opkomst van een feministische beweging en Dolly Parton’s legendarische acteerdebuut samenkomen.
Hieronder volgt het uitgebreide verhaal over de ontstaansgeschiedenis, de culturele impact en de iconische titelsong van deze klassieker.
1. Het activistische fundament: De 9to5-beweging
Het idee voor de film ontstond niet in de koker van een Hollywood-studio, maar op de straten van Boston. In 1973 richtten Karen Nussbaum en Ellen Cassedy een organisatie op genaamd 9to5: National Association of Working Women. De aanleiding was simpel: vrouwelijke kantoormedewerkers (secretaresses, typistes, telefonistes) waren destijds de motor van de Amerikaanse economie, maar werden behandeld als tweederangsburgers.
Karen Nussbaum Ellen Cassedy .
Vrouwen in deze administratieve functies liepen structureel aan tegen:
– Extreme onderbetaling in vergelijking met mannelijke collega’s.
– Geen enkele mogelijkheid om promotie te maken.
– Structurele seksuele intimidatie die destijds sociaal geaccepteerd was.
– Het moeten uitvoeren van vernederende huishoudelijke taken voor de baas, zoals koffie zetten, zijn auto wassen of kerstcadeaus kopen voor zijn vrouw.
Jane Fonda & Karen Nussbaum
Nussbaum was een goede vriendin van actrice en politiek activiste Jane Fonda (destijds erg actief in de
anti-oorlogsbeweging). Fonda luisterde naar de verhalen van de vrouwen uit de beweging. Ze hoorde
absurde, schokkende anekdotes over hoe bazen hun secretaresses behandelden. Fonda realiseerde zich dat deze verhalen verteld moesten worden aan een miljoenenpubliek. Ze besloot haar eigen
productiemaatschappij, IPC Films, te gebruiken om een film over dit onderwerp te maken.
2. Van drama naar gitzwarte komedie
In eerste instantie wilde Jane Fonda een serieus, politiek geladen drama maken over de uitbuiting van
kantoorvrouwen. Ze huurde scenarioschrijver Colin Higgins in om het script te schrijven. Tijdens het
onderzoek fonds interviewden Fonda en Higgins tientallen secretaresses.
Colin Higgins
Tijdens deze gesprekken viel Fonda iets op: wanneer vrouwen praatten over hun vreselijke bazen,
begonnen ze vaak te fantaseren over hoe ze wraak zouden nemen. Deze fantasieën waren wild,
gewelddadig en vaak bizar grappig. Vrouwen grapten erover dat ze hun baas wilden neerschieten,
vergiftigen of uit het raam wilden gooien.
Fonda en Higgins beseften dat een zwaar drama het publiek wellicht zou afschrikken of een schuldgevoel zou aanpraten. Een komedie daarentegen kon fungeren als een Trojaans paard: door mensen te laten
lachen, kon je ze ondertussen confronteren met de harde realiteit van seksisme en ongelijkheid. Het script werd omgegooid tot een satirische, gitzwarte komedie.
Patricia Resnick Colin Higgins Bruce Gilbert .
Het scenario van de film Nine to Five werd geschreven door Patricia Resnick en Colin Higgins. Patricia
Resnick bedacht het oorspronkelijke verhaal en schreef de eerste opzet van het script. Colin Higgins (die ook bekend is van films als The Best Little Whorehouse In Texas, Foul Play en Harold and Maude), die de film ook regisseerde, werkte vervolgens met haar samen om het scenario te verfijnen tot de uiteindelijke
filmkomedie. De producent van de iconische film was Bruce Gilbert. Daarnaast was actrice Jane Fonda (die ook één van de hoofdrollen speelde) nauw betrokken als uitvoerend producent.
3. De casting: Het ontstaan van een droomtrio
Jane Fonda had een specifieke visie voor de drie hoofdrollen. Ze wilde drie totaal verschillende vrouwen die symbool stonden voor verschillende archetypen op de werkvloer.
Lily Tomlin (Violet Newstead)
Fonda zag de feministische cabaretière en actrice Lily Tomlin optreden in haar soloshow op Broadway. Ze was zo onder de indruk van Tomlins scherpe humor en intelligentie dat ze haar direct wilde hebben voor de rol van Violet: de ervaren, hypercompetente weduwe en moeder die keer op keer wordt gepasseerd voor promotie ten gunste van minder gekwalificeerde mannen.
Dolly Parton (Doralee Rhodes)
Fonda zocht iemand voor de rol van Doralee, de sexy secretaresse die door het hele kantoor ten onrechte wordt gezien als een ‘domme blondine’ en de minnares van de baas. Terwijl Fonda in de auto reed en naar de radio luisterde, hoorde ze een nummer van countryzangeres Dolly Parton. Parton was destijds een
gigantische ster in de countrymuziek, maar had nog nooit geacteerd. Fonda wist meteen: dit is onze
Doralee. Parton belichaamde de perfecte mix van uiterlijke glamour, scherp intellect en een
onverwoestbaar warm hart. Haar rol werd speciaal voor haar geschreven en op maat gemaakt.
Jane Fonda (Judy Bernly)
Fonda nam zelf de rol van Judy op zich: de timide, pas gescheiden vrouw die voor het eerst in haar leven de arbeidsmarkt op moet en geen flauw idee heeft hoe een kopieerapparaat werkt. Judy fungeert als het alter ego van het publiek: ze leert de kneepjes van het vak en ontdekt haar eigen kracht; via haar ogen leerde de kijker de absurditeit van het kantoorleven kennen.
Dabney Coleman (Franklin Hart Jr.)
Voor de rol van de baas, Franklin Hart Jr., zochten de makers een acteur die de ultieme “seksistische,
egoïstische, liegende en hypocriete huichelachtige vent” kon spelen, maar die toch een zekere charme
bezat, waardoor de film niet te grimmig werd. Dabney Coleman speelde de rol met verve en zette de
ultieme karikatuur van de patriarchale tiran neer.
4. Dolly Parton’s vuurdoop en de iconische titelsong
Dolly Parton als Doralee Rhodes
Dolly Parton stemde toe in de rol, maar stelde één harde voorwaarde: zij moest de titelsong voor de film schrijven. Fonda ging direct akkoord.
Omdat Parton nog nooit op een filmset had gestaan, was ze bloednerveus. Ze bereidde zich op haar eigen, unieke wijze voor. Ze leerde niet alleen haar eigen tekst uit haar hoofd, maar het volledige script van alle personages. Tijdens de eerste scriptlezing sprak ze per ongeluk de zinnen van Lily Tomlin mee uit haar hoofd, wat zorgde voor grote hilariteit op de set. Omdat ze wel ervaring had met theatervoorstellingen, was ze in de veronderstelling dat de scènes op chronologische volgorde werden opgenomen. Ze moest erg wennen aan het feit dat filmscènes kriskras door elkaar worden geschoten. Fonda en Tomlin stelden haar direct gerust en er ontstond een levenslange vriendenband tussen de drie vrouwen.
Lilly Tomlin, Dolly Parton & Jane Fonda op de set van Nine to Five
Tussen de opnames door zat Parton vaak op de set te broeden op de titelsong. Ze had geen gitaar bij de hand, dus gebruikte ze haar lange, drag queen-achtige acrylnagels als percussie-instrument. Door haar
nagels in een specifiek ritme langs elkaar te strijken, imiteerde ze het mechanische geluid van een
typemachine: clack-clack, clack-clack. Dit ritme vormde de basis voor het nummer “9 to 5”.
Toen ze het nummer live op de set aan Fonda en Tomlin liet horen, wisten de actrices dat ze een wereldhit in handen hadden. Het nummer werd genomineerd voor een Oscar en groeide uit tot het ultieme volkslied voor de werkende klasse.
5. De productie: Fantasiescènes en improvisatie
De opnames van de film verliepen in een sfeer van creatieve vrijheid. Regisseur Colin Higgins moedigde de actrices aan om te improviseren. De beroemde scène waarin de drie vrouwen in de keuken joints roken en praten over hun moordfantasieën, weerspiegelt de echte chemie en vriendschap die buiten de camera ontstond.
Jane Fonda, Dolly Parton & Lilly Tomlin
De film bevat drie visuele hoogtepunten waarin de moordfantasieën van de vrouwen worden getoond:
– Judy (Jane Fonda) fantaseert dat ze als een jager op groot wild jacht maakt op haar baas en hem als een jachttrofee aan de muur hangt.
Jane Fonda als Jager in Nine to Five
– Doralee (Dolly Parton) fantaseert over een western-scenario waarin zij de baas met een lasso vangt, hem als een varken aan het spit braadt en hem aan zijn eigen bureau vastbindt.
Dolly Parton in haar western outfit in Nine to Five
– Violet (Lily Tomlin) beleeft een Disney-achtige sprookjesfantasie als Sneeuwwitje, waarin ze geholpen door geanimeerde bosdieren gif in de koffie van de baas stopt en hem uit het raam gooit.
Lilly Tomlin als Sneeuwwitje in Nine to Five
Wanneer er door een misverstand in het echte leven daadwerkelijk rattengif in de koffie
van de baas belandt, raakt het trio in paniek. Dit leidt tot de ontvoering en gijzeling van
Franklin Hart Jr. in zijn eigen huis.
6. Een visionaire blik op de moderne werkvloer
Dabney Coleman hangt aan het plafond in Nine to Five
Het meest revolutionaire deel van het achtergrondverhaal en het script is wat er gebeurt tijdens de
afwezigheid van de baas. Terwijl Hart vastgebonden aan het plafond hangt, nemen de drie vrouwen het management van het bedrijf over. Ze voeren ingrijpende hervormingen door die in 1980 als utopisch en
radicaal werden beschouwd, maar vandaag de dag de standaard zijn in modern hr-beleid:
– Flexibele werktijden (Flextime): Medewerkers mogen hun uren aanpassen aan hun gezinsleven.
– Job sharing: Twee parttime medewerkers delen één fulltime functie.
– Kinderopvang op de werkvloer: Een crèche in het kantoorgebouw zodat werkende moeders
hun kinderen dichtbij hebben.
– Gelijke beloning: Vrouwen krijgen hetzelfde salaris als mannen voor hetzelfde werk.
– Een menselijke werkomgeving: Het grijze, deprimerende kantoor wordt opgevrolijkt
met planten en schilderijen.
De film liet zien dat deze progressieve maatregelen niet leidden tot chaos, maar juist tot een stijging van de productiviteit met 20% en een drastische daling van het ziekteverzuim. Het was een directe boodschap aan het Amerikaanse bedrijfsleven: het fatsoenlijk behandelen van vrouwen is goed voor de winstcijfers.
7. Impact en nalatenschap
Toen Nine to Five in december 1980 in de bioscoop verscheen, was het een gigantische gok.
Hollywood-bazen geloofden destijds niet dat een film met drie vrouwelijke hoofdrolspelers die
openlijk over feminisme spraken commercieel succesvol kon zijn.
Een scène uit Nine to Five (Dolly – Lilly – Jane)
Het tegendeel bleek waar. De film bracht wereldwijd meer dan 100 miljoen dollar op en was na Star Wars: The Empire Strikes Back de financieel meest succesvolle film van het jaar.
De impact van de film was tweeledig:
– Cultureel: Dolly Parton werd in één klap een legitieme Hollywoodster en een mainstream cultureel icoon. De film bewees dat vrouwen mainstream comedy’s konden dragen.
– Maatschappelijk: De echte 9to5-beweging zag haar ledental explosief stijgen. De film opende het
publieke debat over seksuele intimidatie en loonongelijkheid, thema’s die tientallen jaren later met de #MeToo-beweging nog altijd pijnlijk actueel bleken te zijn.
8. De Soundtrack
Soundtrack – Nine to Five
De soundtrack van de Amerikaanse komediefilm Nine to Five is onlosmakelijk verbonden met de iconische titelsong van countrylegende Dolly Parton. Het album, dat op 8 december 1980 werd uitgebracht door 20th Century Fox Records, biedt een unieke muzikale dynamiek. Naast de wereldberoemde, energieke
pop-country-hit bestaat de soundtrack voornamelijk uit een klassiek georiënteerde en humoristische
orkestrale filmscore, gecomponeerd door Charles Fox. Samen vangen zij perfect de sfeer van frustratie,
rebellie en uiteindelijke triomf van de werkende vrouw in het begin van de jaren tachtig.
De Titelsong: Dolly Parton’s “9 to 5”
Het absolute middelpunt van de soundtrack is het openings- en slotnummer “9 to 5”, geschreven en
gezongen door Dolly Parton. Het nummer groeide uit tot veel meer dan een filmthema; het werd een
mondiaal volkslied voor de werkende klasse en specifiek voor de emancipatie van vrouwen op de werkvloer.
Single – 9 to 5
De Filmscore van Charles Fox
Hoewel Dolly Parton de show steelt met de titelsong, bestaat de rest van de officiële tracklist volledig uit
instrumentale composities van Charles Fox. Fox, een gevierd componist bekend van memorabele tv-tunes en filmmuziek, koos voor een opvallende benadering. In plaats van de destijds populaire
synthesizer- of pure discogeluiden, maakte hij veelvuldig gebruik van klassieke orkestratie vermengd met jazzy en komische arrangementen.
Charles Fox
Twee Verschillende Albums in 1980
Er ontstaat vaak verwarring over de discografie rondom de film. In het najaar van 1980 kwamen er namelijk twee verschillende albums op de markt die de titel “9 to 5” droegen.
– De Officiële Soundtrack (20th Century Fox Records): Dit is het album waar Charles Fox de boventoon voert. Het bevat uitsluitend de instrumentale filmmuziek en opent en sluit af met Dolly Parton’s titelsong (de Main Title en de End Title).
Soundtrack – Nine to Five Album – 9 to 5 and Odd Jobs
– “9 to 5 and Odd Jobs” (RCA Records): Dit is een solo-conceptalbum van Dolly Parton zelf. Omdat zij de smaak van het schrijven over werk te pakken had, maakte zij een volledig album gewijd aan de
arbeidersklasse. Naast de film hit “9 to 5” staan hierop covers van klassiekers zoals “The House of the Rising Sun” en Woody Guthries “Deportee”, evenals andere door haar geschreven nummers over de ‘working girl’.
9. Aantal weetjes over de film
– De namen van de drie hoofdrolspeelsters vertonen opvallende gelijkenissen met de actrices zelf (Judy is Jane Fonda, Doralee is Dolly Parton en Violet is vernoemd naar een bloem, net als Lily Tomlin).
Jane Fonda, Dolly Parton & Lilly Tomlin
– Lily Tomlin wees de rol van Violet in eerste instantie af omdat ze doodop was na een andere lange filmset. Haar vrouw Jane Wagner wist haar gelukkig te overtuigen om de rol toch te accepteren. Als back-up voor haar rol stond komedielegende Carol Burnett klaar.
– De rol van de grote baas Russell Tinsworthy werd weggeworpen door Hollywood-grootheden Gregory Peck en Charlton Heston. Uiteindelijk nam Sterling Hayden de rol op zich, al had hij op de set wel
spiekbriefjes (cue cards) nodig om zijn tekst te onthouden.
Gregory Peck Charlton Heston Sterling Hayden
– Lily Tomlin improviseerde een groot deel van haar scherpe oneliners. De iconische scène waarin haar
personage als Sneeuwwitje is verkleed, zit vol met grapjes die niet in het script stonden.
– Toen Dolly Parton op de set moest zoenen met een acteur (die in het echt getrouwd was met een goede vriendin), vond ze dat vreselijk ongemakkelijk.
– Dolly Parton was zo dol op haar filmgarderobe dat ze bijna al haar outfits uit de film heeft opgekocht. Deze zijn tegenwoordig te bewonderen in het museum in haar pretpark ‘Dollywood’, dat te vinden is in
Pigeon Forge in de staat Tennessee.
Nine to Five display in het museum in Dollywood
– Studio-bonzen waren doodsbang dat de film “te politiek” of “te boos” was. Tijdens testvoorstellingen bleek echter het tegendeel: vrouwen in de zaal gaven luidruchtige ovaties en stonden te juichen wanneer
de seksistische baas werd aangepakt.
– Het nummer “9 to 5” werd een ongeëvenaard succes. De opgewekte, energieke countrysound gecombineerd met de strijdbare tekst (“Workin’ 9 to 5, what a way to make a livin’ / Barely gettin’ by, it’s all takin’ and no givin’“) maakte het tot hét volkslied voor werkende vrouwen. De song leverde Parton talloze prijzen op, waaronder twee Grammy Awards (voor beste countrynummer en beste vrouwelijke countryvocalen) en een Oscarnominatie voor Beste Originele Nummer.
– Tegelijkertijd met de film scoorde de Schotse zangeres Sheena Easton in het Verenigd Koninkrijk een
gigantische hit, die toevallig ook “9 to 5″ heette. Om verwarring met de titelsong van Dolly Parton in
Amerika te voorkomen, werd Eastons nummer daar haastig hernoemd naar “Morning Train (Nine to Five)”.
Sheena Easton
– De impact van het project hield niet op bij het bioscoopsucces. In 1982 werd de film Nine to Five bewerkt tot een gelijknamige sitcom op de Amerikaanse televisie. In deze televisieserie speelde de jongere zus van Dolly Parton, Rachel Parton, de rol van Doralee Rhodes.
Rachel Parton
– In 2009 ging er bovendien een succesvolle Broadway-musical van Nine to Five in première, waarvoor Dolly Parton geheel nieuwe nummers componeerde.
Dolly Parton met de cast van Nine to Five – The Musical
10. Merchandise en Memorabilia
De iconische komediefilm Nine to Five heeft door de jaren heen een unieke verzameling merchandise en memorabilia opgebouwd. Hoewel er destijds geen massale speelgoedlijnen waren, is de film uitgegroeid tot een cultklassieker met veel gezochte verzamelobjecten.
Authentieke Memorabilia & Handtekeningen
– Gesigneerde scripts en foto’s: Zeer gewild onder serieuze verzamelaars zijn door de cast gesigneerde filmscripts en foto’s, vaak voorzien van echtheidscertificaten (COA).
– Originele bioscoopposters: De authentieke “One Sheet”-posters uit 1980 en de Britse “Quad”-posters met het bekende artwork van de drie hoofdrolspeelsters zijn populaire decoratiestukken.
Vintage Media & Muziek
– Klassieke filmreleases: Verzamelaars jagen op vroege fysieke media, zoals de originele VHS-banden, speciale editie dvd’s en zelfs zeldzame vintage CED Videodiscs van 20th Century Fox.
– Vinyl en soundtracks: Het door Dolly Parton geschreven themanummer “9 to 5” was een gigantische hit. De originele 7-inch vinylsingles en de volledige filmmuziek op cd (zoals de gelimiteerde Intrada-editie) zijn geliefde audio-verzamelobjecten.
– Boekadaptatie: De originele movie tie-in paperback roman geschreven door Thom Racina uit 1980 is een uniek stukje nostalgie.
Moderne Kleding en Fan-Merchandise
– Koffiemokken: Geïnspireerd op de openingszin van het lied, zijn er talloze mokken en reistumblers met de tekst “Cup of Ambition” te vinden.
– Kantoorartikelen en stickers: Stickers voor laptops, muismatten en notitieblokken gemaakt van
geupcyclede VHS-hoezen die perfect passen binnen het kantoorthema van de film.
Musical & Theater Merchandise
Sinds de film is omgebouwd tot een succesvolle Broadway-musical, is er een geheel nieuwe stroom aan merchandise bijgekomen. Denk hierbij aan officiële theaterbrochures, musical-pins, badges en kerstornamenten.
11. Tot Slot
Het achtergrondverhaal van Nine to Five is dan ook het verhaal van een grassroots beweging in Boston die via Hollywood de hele wereld veroverde. Het staat symbool voor hoe humor, muziek en sterke vrouwen
samen een culturele revolutie wisten te ontketenen die nog generaties lang zal voortleven.
Nine to Five slaagde erin om een bittere, sociaaleconomische strijd te verpakken in een heerlijke komedie met een onvergetelijke soundtrack, waardoor de boodschap van gelijkheid diep doordrong in de harten van het grote publiek.
.
